2010 жылдың 24-31 наурыз аралығында Кентау қаласында өткен Тоғызқұмалақтан Қазақстан Республикасының 10, 12 және 14 жас аралығындағы жасөспірімдер чемпионатына 13 облыс, Астана және Алматы қалаларынан барлығы 214 спортшы қатысты. Оның ішінде алыстағы аудандар мен ауыл балалары да бар. Оның ішінде, 10 жас ұлдар – 35, 10 жас қыздар – 33, 12 жас ұлдар – 35, 12 жас қыздар – 42,  14 жас ұлдар – 40, 14 жас қыздар – 39 тоғызқұмалақ ойыншысы. Ең көп қатысқан спортшылар Павлодар облысынан – 66, ал ең аз қатысқан Солтүстік Қазақстан облысы – 6 адам.

«Төреші» - кез келген деңгейдегі жарыстарды (25 тур) төрелік еткен 16 және одан үлкен жастағы тұлғаларға беріледі.

«І дәрежедегі төреші» - бір жыл бойы «төреші» дәрежесі болған және келесі талаптарды орындаған тұлғаларға беріледі:

               1) жарыстарда (30 тур) бас төреші (орынбасары) ретінде төрелік еткен немесе дене тәрбиесі ұжымдарындағы жарыстарда хатшы, сондай-ақ қалалық және облыстық көлемдегі жарыстарда аға төреші ретінде 10 турдан кем емес төрелік еткен тәжірибесінің болуы;

               2) «І дәрежедегі төреші» төрешілерін даярлау бойынша семинарға қатысу және жарыс ережелерін білу бойынша біліктілік комиссиясының сынағын тапсыру.

«Ұлттық төреші» - 2 жылдан кем емес «І дәрежедегі төреші»  дәрежесі болған  және  келесі талаптарды орындаған төрешілерге беріледі:

               1) қалалық және облыстық ауқымдағы жарыстарда бас төреші немесе оның орынбасары, бас хатшы ретінде 50 турда, сондай-ақ республикалық кеңестердің, Республика чемпионаттары мен біріншіліктерінде аға төреші не хатшы ретінде 25 турда төрешілік еткен тәжірибесінің болуы;

               2) жыл сайын «Ұлттық төрешілерді» даярлау бойынша семинарларға қатысу;

               3) тиісті спорттық ұйымның, федерацияның тапсырмасы бойынша            «І дәрежедегі төреші» атты төрешілер семинарын өткізу.

«Жоғары дәрежедегі ұлттық төреші» - 3 жылдан кем емес «Ұлттық төреші» дәрежесі болған  және  келесі талаптарды орындаған төрешілерге беріледі:

               1) әр түрлі қызметтегі кез келген ауқымдағы жарыстарда төрелік еткен жыл сайынғы тәжірибесінің болуы;

               2) республика, республикалық кеңестер, ведомстволардың   чемпионаттары мен біріншіліктерінде бас төреші (орынбасары) ретінде 30 турда төрешілік еткен тәжірибесінің болуы;

               3) республикалық семинарға қатысу, тиісті спорттық ұйымның, федерацияның тапсырмасы бойынша  жарыс ережелерін білу бойынша сынақ тапсыру, республикалық семинарды өткізуге қатысу;

Спорттық атақтар мен дәрежелер – ҚР халықаралық деңгейдегі спорт шебері, ҚР спорт шебері, ҚР спорт шеберлігіне үміткер және 3 спорттық дәреже – І, ІІ, ІІІ.

Республикалық мәндегі турнирлерге екінші дәрежеден төмен емес, халықаралық мәндегі турнирлерге бірінші дәрежеден төмен емес дәрежесі бар   қатысушылар жіберіледі.

Дәрежелік талаптар (ерлер мен әйелдер)

Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері:

               5 шетел мемлекеттері қатысқан жағдайда халықаралық жарыстарда немесе зияткерлік олимпиадаларда 1 орын алу;

               Әлем немесе континент чемпионаттарында 1-3 орын алу.

Қазақстан Республикасының спорт шебері:

-         Қазақстан Республикасының жеке чемпионатында 1 орын алу;

-         он команда өкілдері қатысқан жағдайда Қазақстан Республикасының командалық чемпионатында 1 орын алу;

-         7-ден аз емес ҚР спорт шебері қатысқан және олармен 4 партиядан кем емес ойын ойнаған жағдайда Республикалық спартакиадаларда, Халықтық және ауылдық ойындарда, ҚР Студенттерінің универсиадасында жеке есепте 1 орын алу;

- он команда өкілдері қатысқан жағдайда Қазақстан Республикасының Кубогында 1 орын алу;

-         20 жасқа дейінгі жастар арасындағы Қазақстан Республикасының Чемпионатында екі рет 1 орын алу;

-         рейтингке қол жеткізу бойынша (ҚР Тоғызқұмалақ Қауымдастығымен бекітілген): ерлерде – 2450, әйелдерде – 2350 және ойналған 30 партия бойына сақталған жағдайда.

Қазақстан Республикасының спорт шеберлігіне үміткер:

-         Қазақстан Республикасының жеке чемпионатында 2-3 орын алу;

-         фестивальдар мен республикалық турнирлерде жеке есепте 1-3 орын алу;

-         жасөспірімдер мен жастар арасындағы Қазақстан Республикасының чемпионатында 1-3 орын алу.

1 дәреже: Облыс және Алматы, Астана қалаларының чемпионаттары мен облыс кубогында 1 орын алу;

2 дәреже: Қала және аудан чемпионаттарында 1 орын алу;

Ташкент қаласында Тоғызқұмалақтан халықаралық жарыс аяқталды. Ташкент-2010 атты халықаралық жарыс ересектер және жастар деген екі топта өткізілді. Ересектер арасындағы турнирге 20 спортшы қатысып 5 тур өткізілді. Ал жастар арасындағы турнирге 30 спортшы қатысып 5 тур өткізілді.

Ересектер тобының финалында Қазақстанның екі дүркін жеңімпазы Ғалымжан Темірбаев (суретте) Өзбекстан чемпионы Ханадилов Нурмахан жолықты. Ойынды жақсы бастаған Ғ. Темірбаев қарсыласының қателігін дұрыс пайдаланып қарсыласын тізе бүктірді. Екі ойыншыда да 4 ұпайдан болды бірақ жеке кездесу бойынша жеңімпаз анықталып Ташкент-2010 турнирінің жеңімпазы Ғ. Темірбаев атанды. Нурмахан Ханадилов екінші орынды қанағат тұтса, Қазақстандық спортшы Салтанат Сапарбекова мен Өзбекстандық Убайдуллаева Перизат жүлделі үшінші орыннан көрінді.

Жастар арасындағы жарыстың алғашқы турларынан Қазақстандық Эльмира Ильяева мен Қалжан Шотаева (суретте) және Өзбекстанның Жаңа Шыршық қаласының спортшысы Тулегенова Мақпал лидер бастады. Тулегенова Мақпал 4-інші турда Эльмира Ильяеваға жеңіліп 5-інші турға дейін мүмкін болған 4 ұпайдан 4 ұпай олжалаған екі спортшы қалды. Атап айтқанда, жарыстың өткен жылғы күміс жүлдегері Қалжан Шотаева және Эльмира Ильяева. Бастаушы болып ойнаған Қ. Шотаева Белбасар бастамасын 1-65 жүрісін жасап таң қалдырды. Қарсыласы 98 жүрісін жасады. Бірақ ойынның ортасында Қалжан Шотаева ұтымды жүрістер жүріп қарсыласынан 1-інші отаудан тұздық алды. Э. Ильяева ойын соңында 2-нші отаудан тұздық алса да жеңілуге мәжбүр болды. Жастар арасындағы турнир нәтижесі төмендегідей болды. 1-інші орын Қалжан Шотаева, Эльмира Ильяева және Тулегенова Мақпал 2-нші орын, ал Қазақстандық спортшы Қалибайұлы Мәлік жүлделі 3-інші орыннан көрінді. 

Демеушілер арнайы диплом, медаль және бағалы сыйлықтар тапсырды.

Мақсат Шотаев, тоғызқұмалақтан Қазақстан ұлттық құрамасының мемлекеттік жаттықтырушысы:
– Ұлттық ойынымыз зияткерлік олимпиада бағдарламасына енгізіліп, Лондонда және 2 мәрте Чехияда үлкен жарыстар өтті. Былтырдан бастап әлемдік Интернетке тіркелген тоғызқұмалақты онлайн жүйесімен төрткүл дүниенің мықты ойшылдары да ойнап жүр. Енді биылғы шілде айында Астанада әлем чемпионатын өткізуге әзірлік жасаудамыз.

Өткен аптада Оңтүстік Қазақстан облысында тоғызқұмалақтан облыс чемпионаты болып өтті. Ерлер арасында дәрежелер төмендегідей болды.

1 орын. Темірбаев Ғалымжан 6,5/7 ұпай.

2 орын. Момбеков Ербол 5,5/7 ұпай.

3 орын. Сапарбеков Сабит 5/7 ұпай.

Қыздар арасындағы нәтижелер келесідегідей болды.

1 орын. Сапарбекова Салтанат 7/7 ұпай.

2 орын. Абсатова Айнұр 6/7 ұпай.

3 орын. Қарабаева Лаура 6/7  ұпай.

Аса құрметті ұйымдастыру алқасы!
Қымбатты Семинарға қатысушылар!
Халықаралық Тоғызқұмалақ Қауымдастығы және Қазақстан Республикасы Тоғызқұмалақ Қауымдастығының атынан шын жүректен Сіздерді тарихи оқиға - Стамбулдағы І-ші тоғызқұмалақ (мангала) семинарының басталуымен құттықтаймын.
Тамыры бір ата, бір ананың балары болып табылатын түркі тілдес халықтар үшін ынтымақ ұйтқысы болып табылатын бірнеше фактор бар. Ол біздің тіліміз, дініміз және ортақ мәдени мұрамыз. Осы тұрғыдан алғанда тоғызқұмалақтың барлық түркі тілдес елдерде дамуы зияткерлік мағынасында ғана емес, сонымен бірге жалпы түркілік ынтымақтастықтың да бір бағыты. 
Сонымен қатар, сөзсіз біз тоғызқұмалақтың мәдени мұра ғана емес, жастардың зердесін, ойлау жүйесін жетілдірудегі маңызды зияткерлік спорттық  ойын түрі екенін де атап өтуіміз керек. Қазіргі ақпараттық технологиялар заманында келешек ұрпақтың тек мектеп сабақтары пәндері арқылы ғана емес, осындай ұлттық ойындарымыз арқылы өзінің ойлау қабілеті мен зердесін дамыта білуі зор жетістік болар еді. Әрине, тағы бір ерекшелік қазіргі жаһандану заманында біз өзіміздің мәдени ерекшеліктерімізді сақтап қалу үшін де мәдени мұрамыздың түрлі түрлі көріністерін жаңғыртуымыз қажет.

Желтоқсан айының 9-12 жұлдызы аралығында тоғызқұмалақтан Көкшетау қаласында ҚР Тоғызқұмалақ Қауымдастығы мен Ұлттық спорт түрлерінен облыстық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінің ұйымдастыруымен тәуелсіздік күніне арналған жарыс өтті. Республикалық деңгейдегі бұл жарысқа Астана қаласы, Солтүстік Қазақстан облысы және Ақмола облысынан спортшылар қатысты. Турнир ойыншылардың жас ерекшеліктеріне қарай 3 топқа бөлініп өткізілді. Бірінші топ - 1993 ж. және одан бұрын туылған спортшылар, екінші топ - 1994-1996 жж. туылған спортшылар, үшінші топ - 1997 ж. және одан кейін туылған спортшылар. Швейцариялық жүйемен өткізілген жарысқа барлығы 66 спортшы қатысты.
Жарыстың басты ерекшелігі ойын рапид түрінде өткізілді, яғни әр ойыншыға жиырма минуттан уақыт берілді. Бұл спортшылардан тек шебер ойын танытуды ғана емес, жылдам есептеу мен қырағылықты да қажет етті. Турнир ІІІ-топ спортшылары үшін ерлер және қыздар арасында жеке-жеке өткізілсе, басқа жас ерекшеліктерінде аралас болды. Ойыншылар арасындағы тайталас тартысты өткендіктен жарыс соңына дейін қай ойыншының жеңімпаз болатыны толық белгілі болмады. Сондықтан жеңімпаздар олардың жекелей кездесулерінен басқа коэффициенттік есептеу көрсеткіштері бойынша анықталып отырды.
Жарыстың ашылу салтанатында сөз сөйлеген ҰСТОБЖСМ директоры М.Қойшин және тоғызқұмалақтан мемлекеттік жаттықтырушы М.Шотаев мырзалар егемендіктің еліміз үшін маңыздылығына, тарихына тоқтала отырып, барша спортшыларға сәттіліктер тіледі.

2009 жылдың 04-11 қараша аралығында Орал қаласында өткен Тоғызқұмалақтан Қазақстан Республикасының 16, 18 және 20 жас аралығындағы жастар чемпионатына 11 облыс және Астана қаласынан барлығы 135 спортшы қатысты. Оның ішінде, 16 жас ұлдар - 30, 16 жас қыздар - 32, 18 жас ұлдар - 22, 18 жас қыздар - 15, 20 жас ұлдар - 12, 20 жас қыздар - 14 тоғызқұмалақ ойыншысы. Ең көп қатысқан спортшылар Батыс Қазақстан облысынан - 27, ал аз қатысқан Ақмола облысы - 4 адам.
Жарыс 7 турда швейцар жүйесімен өткізілді. Әрбір ойыншыға классикалық ойында 1 сағ. 30 минуттан, ал шапшаң ойында - 7 минуттан уақыт берілді. Ашылу салтанатына Батыс Қазақстан облысы әкімі орынбасары, Батыс Қазақстан облыстық туризм, дене шынықтыру және спорт басқармасының бастығының І орынбасары Т.Жалғасұлы, мемлекеттік жаттықтырушы М.Шотаев қатысып, барлық спортшыларға сәттіліктер тіледі.
Жарыстың бас төрешісі жоғары дәрежелі ұлттық төреші кентаулық Ж.Тұрғамбаев және жарыстың бас хатшысы жоғары дәрежелі ұлттық төреші ақтөбелік Қ.Нуршин болды. Чемпионатқа барлығы 18 төреші төрешілік жасап, жоғары деңгейде өтуіне өздерінің үлестерін қосты.
Тоғызқұмалақтың негізгі бәсекесінде Батыс Қазақстан облысының спортшылары жоғары табысқа жетіп, түрлі дәрежедегі 4 медаль жеңіп алды.

2009 жылдың 30 қараша - 06 желтоқсан аралығында Қостанай каласында өткен Тоғызқұмалақтан Қазақстан Республикасының ардагерлер чемпионатына 10 облыс және Астана қаласынан барлығы 36 спортшы қатысты. Оның ішінде 40 жас ерлер арасында - 14 спортшы, 60 жас ерлер арасында - 14, ал 40 жас әйелдер арасында - 5 және 55 жас әйелдер арасында 3 спортшы катысты.
Жарыс ерлер арасында 7 турда швейцар жүйесімен, ал әйелдер арасында айналма жүйесімен өткізілді. Әрбір ойыншыға 1,5 сағ. уақыт берілді. Ашылу салтанатына Қостанай облыстық туризм, дене шынықтыру және спорт басқармасының бас маманы, ҚР Тоғызкұмалақ Қауымдастығының вице-президенті Б.Азимжанов, мемлекеттік жаттықтырушы М.Шотаев қатысып, сөз сөйледі. Сонымен қатар, жергілікті телеарналар мен баспасөз құралдары жарыс барысы туралы материал дайындап, күнделікті жариялап отырды.
Жарыстың бас төрешісі ұлттық дәрежелі төреші қостанайлық Б.Әбілбеков және бас хатшы Ә.Шегебаева болды. Чемпионат 80 жасқа толған Д.С.Поляков және 50 жасқа толған Б.Азимжанов құрметіне арналды.

Қазақтың төл зияткерлік ойыны тоғызқұмалақ соңғы жылдары жоғарғы қарқынмен дамып келеді. Тоғызқұмалақ қауымдастығы, Қазақстан Республикасы Туризм және Спорт министрлігі, облыс әкімшіліктерінің қолдауы арқасында бұл ойынмен шұғылданушылардың саны 100 мың адамға жақындады. Тоғызқұмалаққа халықаралық деңгейде де қызығушылық өсіп келеді. Қазір тоғызқұмалақпен тек шетелдегі қазақтар ғана емес, Англия, Франция, Германия, Испания, Чехия, Ресей, Украина, Қытай мемлекеттерінде де жергілікті халықтардың арасында ойнаушылардың саны артуда.
Тоғызқұмалақ үш рет: 2006 жылы - Лондонда, 2008 және 2009 жылдары Чехияда дүниежүзілік зияткерлік олимпиаданың бағдарламасына енді.  
2007 жылы Македонияның Охрид қаласында өткен Түркі тілдес халықтардың жастар құрылтайында 40 елден келген 240 делегатқа ұлттық ойыннан семинар өткізілді.
 Шетелдегі қазақтар үшін Англияда /2009 ж./, Қытайда /2008 ж./, Түркияда /2007, 2008, 2009 ж./, Өзбекстанда /2009 ж./, Ресейде /2007-2008 жж./ бірнеше таныстырушылық шаралар, жарыстар ұйымдастырылды.
Бүгінгі күннің тағы бір маңызды оқиғасы 2009 жылдың 15 қыркүйегінен бастап, әлемдік ғаламторда тоғызқұмалақ зияткерлік ойын тіркеліп, www.iggamecenter.com - сайтында тоғызқұмалақтың онлайн жүйеде ойнайтын бағдарламасы жасалынды. Алдағы уақытта төрткүл дүниенің мықты ой шеберлерімен осы сайтқа кіру арқылы электрондық бағдарламада тоғызқұмалақ ойнауға, ойын шеберлерінің партияларын талдауға, сақтауға  болады.

Тоғызқұмалақтан 2010 жылдың 01-04 ақпан аралығында Көкшетау қаласында өтетін “Тоғызқұмалақ ойынының бұқаралық сипатын арттырудың жолдары және ақпараттандыру мәселелері” атты Семинар-конференцияны өткізудің
ЕРЕЖЕСІ

І. Мақсаты мен міндеттері
 
-   Жаттықтырушылар мен төрешілердің біліктілігін арттыру;
-    Тоғызқұмалақ қағидаларын (кодексін) талқылау және бекіту;
-    Тоғызқұмалақ ойынын республикалық  деңгейде насихаттау және бұқаралық сипатын арттыру жолдарын қарастыру;
-    Ұлттық ойынды ақпараттандыру мәселелерін зерделеу және  жүйелеу;
-    Әлем біріншілігіне дайындық мәселесін пысықтау және спортшыларды іріктеудің шарттарын ақылдасу;
-    Жыл қорытындысын талқылау, облыстың аға жаттықтырушыларының есебін қабылдау.

Тоғызқұмалақ тарихында және бір тарихи тұңғыш оқиға болды. 2009 жылы 19-26 қазан аралығында Шымкентте тоғызқұмалақтан І Азияның ашық чемпионаты болып өтті. Чемпионатқа 9 елден барлығы 31 ойыншы қатысты:  Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Азербайжан, Түркмения, Ресей, Монғолия, Қытай, Түркия. Ойын швейцариялық жүйе бойынша 7 турдан тұрды. Ойын нәтижесі төмендегідей:
ерлер арасында
1 орын Айдос Сейтжанов (Астана/Қазақстан),
2 орын Серік Ақтаев (Павлодар/Қазақстан),
3 орын Ғалымжан Темірбаев (Оңтүстік Қазақстан облысы/Қазақстан);
ал қыздар арасында:
1 орын Диана Кенина (Павлодар/Қазақстан),
2 орын Әсел Далиева (Қызылорда/Қазақстан),
3 орын Салтанат Сапарбековаға (Оңтүстік Қазақстан облысы/Қазақстан)      бұйырды.

Бекітемін                                                             Келісемін                 

ҚР Туризм және спорт                                  Қазақстан Республикасының Министрлігінің Спорт                                 Тоғызқұмалақ Федерациясының

комитетінің төрағасы                                                                   Президенті ____________   А. Құлназаров                     ___________  А. Байменов

«___» _____________ 2009 ж.                       «___» _______________2009 ж.

Тоғызқұмалақтан 2010 жылғы  республикалық чемпионаттарды өткізу

РЕГЛАМЕНТІ

                                               І.Мақсаты мен міндеттері

1. Жастарды тәрбиелеу, олардың ой-өрісін, санасын шынықтыру;

2. Ұлттық ойынды халық арасында кеңінен насихаттау және ары қарай дамыту;

3.  Спорттық шеберлікті және зияткерлік қабілетті арттыру.

Такишева А. (Қазақстан) 0-1 Сапарбекова С. (Қазақстан)

Бұл партияның жеңімпазы қыздар арасындағы 1. Азия чемпионатының қола жүлдегері атағына ие болады.

1. 76 - 98

2. 66 - 87

3. 12 - 76

4. 25 - 78

5. 59 - 36  X

6. 94 - 16

7. 31 - 42

8. 86 - 88

9. 28 - 14

10. 89 - 38

11. 23 - 47

12. 47 - 67

13. 12 - 67

14. 24 - 34

15. 57 - 56

13. 12 - 67

14. 24 - 34

15. 57 - 56

16. 34 - 23

17. 98 - 16

18. 82 - 12

19. 41 - 41

20. 13 - 61

21. 92 - 12

22. 71 - 58

23. 81 - 38

24. 24 - 82

25. 92 - 12

26. 58 - 68

27. 45 - 56

28. 89 - 45

29. 35 - 89

30. 78 - 56

31. 57 - 68

32. 45 - 23

33. 89 - 34

34. 78 - 89

35. 45 - 45

Қ.Қасымов (Қырғызстан) 0-1 С. Ақтаев (Қазақстан)

Бұл ойынның жеңімпазы тоғызқұмалақтан 1. Азия чемпионатының күміс жүлдегері атағына ие болады.

1. 65 - 98

2. 55 - 65

Қамшыбек Қасымов келесі жүріске 30 минут ойланып барып жүрді. Естеріңізге саламыз, уақыт регламенті әр ойыншыға екі сағат. Ойын шеберлерінің пайымдауынша қара жағы басымдыққа ие.

М. Шотай : Бұл ойында қара жағы басым деп бірден айтуға болмайды, ақпен ойнағандардың да бұндай ойындарда жеңген оқиғалары тіркелген.

3. 34 - 88

4. 56 - Қамшыбек дебютті өзгертті

4. ... - 92 Серік жылдам жауап беруде

5. 92 - 14

6. 72 - 93

7. 29

Қамшыбек осы жүрістен кейін берілді. Сонымен Серік Ақтаев тоғызқұмалақтан 1. Азия чемпионатының күміс жүлдегері атанды.